Vandaag een aantal artikelen gelezen van Frank Ankersmit. Ankersmit is hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis aan de RUG en een van de auteurs van het Liberaal Manifest. In een van die artikelen (geen link) trekt Ankersmit van leer tegen het neo-liberalisme. Hij betoogt dat het neo-liberalisme helemaal niet liberaal is en daarom door liberalen krachtig bestreden moet worden. Hij wijst daarbij op twee onwenselijke ontwikkelingen:
- de vervaging van de grenzen tussen de publieke en private sector;
- het idee van marktwerking binnen de overheid .

De eerste gedachte, een scherpe afbakening van het publieke en private domein, was al bij Thorbecke een leidend principe. Ankersmit betoogt dat het neo-liberalisme die scheiding meer en meer opheft. Daardoor worden overheid en markt meer en meer met elkaar verweven, hetgeen tot normvervaging leidt. De bouwfraude is daar in de ogen van Ankersmit een voorbeeld van.

De tweede ontwikkeling, marktwerking in de overheid, wordt door Ankersmit voornamelijk verworpen omdat er voor overheidstaken geen concurrentie bestaat. Aangezien de overheid geen winstoogmerk heeft (want wordt geacht het algemeen belang te dienen) is het idee van marktwerking bij de overheid gedoemt te mislukken. De overheid is geen bedrijf en kent dus ook andere normen en waarden met een daarbij behorende mentaliteit.

Ik ben het met Ankersmit eens. De overheid (dus ook de gemeente) is geen bedrijf. Aan overheidswerknemers (ambtenaren) mogen andere eisen gesteld worden dan aan werknemers in het bedrijfsleven. Ook aan publieke bestuurders (wethouders) worden andere eisen gesteld dan aan leden van (private) raden van bestuur. Dat ligt deels vast in de wet. Maar veel van die ‘eisen’ zijn helemaal niet zo duidelijk geformuleerd. Ik ben geen jurist, dus ik begeef me hier op glad ijs, maar volgens mij is in de wet bijvoorbeeld helemaal niet duidelijk vastgelegd wat met ‘niet vooringenomen bestuur’ (art 2.4 Awb) wordt bedoeld.

Ik ben het met Ankersmit eens dat de vervaging tussen markt en overheid en tussen publiek en privaat tot veel onduidelijkheid leidt. Kijk naar de zogenaamde ZBO’s (zelfstandige bestuursorganen). Dat zijn (private) organisaties die overheidstaken uitvoeren. De politie is daar een voorbeeld van (welk democratisch orgaan controleert de politie?), maar ook de ROC’s (regionale opleidingscentra) worden niet rechtstreeks door een democratisch orgaan bestuurd. In Groningen maakten wij mee dat het COA (centraal orgaan opvang asielzoekers), ook een ZBO, het ene asielzoekerscentrum wilde sluiten en een ander centrum juist open wilde houden. Zonder daarbij door enig politiek orgaan te worden gestuurd of gecontroleerd. Ik schreef er diverse keren over. Ik ben er dan ook gelukkig mee dat in het Liberaal Manifest de VVD zich uitspreekt tegen ZBO’s. (overigens is momenteel zo’n 60% van de overheid vormgegeven als ZBO, zie hier een overzicht)

Dit alles neemt niet weg dat de grenzen niet altijd zo scherp te trekken zijn. De vraag is bijvoorbeeld wat precies ‘overheidstaken’ zijn. Is vervoer over het spoor een overheidstaak? Is het aanleggen, onderhouden en exploiteren van een telefonienetwerk een overheidstaak? De privatisering van de NS is geen succes gebleken. Van enige marktwerking is geen sprake en om nu te zeggen dat de consument er op vooruit is gegaan? Niet echt. Maar de privatisering van de PTT is daarentegen wel een succes. De hele explosie van mobiele telefonie en het grote aanbod van providers laat zien dat daar wel marktwerking is en dat de consument heel veel meer keuze heeft gekregen tegen veel lagere prijzen.

Ook met marktwerking binnen de overheid valt nog wel eer te behalen. Kijk naar het inkoopbeleid van de overheid. Een grotere verzakelijking kan daar tot aanzienlijke kostenbesparingen leiden en daarmee tot efficientere gebruik van publiek geld.

Lees van Ankersmit ook: “Het einde van de geschiedenis en de laatste socialist” uit 1994, een variatie op het beroemde boek van Fukuyama, waarin Ankermit de verschillen tussen PvdA en VVD analyseert, en “Politieke partijen in het tijdperk van onbedoelde gevolgen” (1994), waarin Ankersmit de rol van politieke partijen onderzoekt.

Jozias van Aartsen stelt het al jaren: de Nederlandse verzorgingsstaat is aan een grondige herziening toe. Lees bijvoorbeeld zijn speech ter gelegenheid van het jublileum van de Telderstichting (december 2004). Gisteren was Han Noten (voorzitter PvdA-fractie in Eerste Kamer) in Groningen. Volgens het Dagblad stelt Noten dat de verzorgingsstaat in Nederland is doorgeschoten. Noten zit in een PvdA-commissie die ‘studeert op de verzorgingsstaat’. Die commissie zal met voorstellen komen die de ‘wederkeringheid’ terug moet brengen in het systeem. “Die wederkerigheid is verdwenen. De verzorgingsstaat is nu gebouwd op rechten, niet op plichten. Maar tegenover het recht op een uitkering staat een samenlevingsplicht. Een uitkering moet je verdienen.” (aldus Noten). Deed mij opeens sterk denken aan het liberale duo: vrijheid en verantwoordelijkheid. Blij te zien dat bij de PvdA het denken de goede kant op gaat. Zie ook nog even mijn berichtje van gisteren.

Update: Ook Elsevier leest het Dagblad.

De zomervakantie is voor mij de tijd om te lezen. Deze zomer John Adams, van McCullough, gelezen. Ik kwam bij dit boek terecht omdat ik enige tijd geleden met burgemeester Wallage sprak over de grondslagen van de Amerikaanse democratie. Hij raadde mij McCoulough’s boek aan. Laat ik het op z’n Gronings zeggen: ik heb wel eens minder interessante boeken gelezen. John Adams was ondertekenaar en een van de geestelijk vaders van de Amerikaanse Declaration of Independence en hij was de tweede president van de VS (na eerst vice-president onder George Washington geweest te zijn). Zijn levensverhaal leest als een spannend jongensboek met een enorme hoeveelheid boeiende details over het leven op de grens van 18de en 19de eeuw (met dank aan een levenlang volgehouden dagboek en een enorme hoeveelheid brieven). Zijn levensverhaal weet velen nog altijd te inspireren zoals wel blijkt uit het Nederlandse John Adams Institute.

Wat de grondslagen van de Amerikaanse democratie betreft leert dit boek mij voornamelijk de oorsprong van het Amerikaanse vrijheidsbegrip. De centrale gedachte van John Adams was dat elk volk het recht heeft zelf te mogen kiezen wie het als leider accepteert. Maar Adams ging daarbij niet uit van de souvereiniteit van het volk. Hij wilde een land geregeerd door wetten. De wetten dicteren wat de bestuurders wel en niet mogen doen. De individuele burgers (in de tijd van Adams de grondeigenaren) moesten daarbij alle ruimte krijgen om in vrijheid hun eigen leven te leiden.

Deze zomer ben ik ook begonnen in een biografie over Thorbecke, geschreven door Jan Drentje. Eveneens een fascinerend boek. Dikke pil, met lange zware hoofdstukken over Thorbecke’s filosofische loopbaan. Ben inmiddels bij deel 3, over de Staatsman Thorbecke aangeland. Nu nog even vol houden om het uit te lezen.

Opvallende overeenkomsten tussen John Adams en Thorbecke trouwens. Beiden voorstander van een individueel kiesrecht, voor rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordigers (maar daarbij beiden hun tijd ver vooruit), beiden voorstander van gekozen bestuurders (ook Thorbecke was wel voor de gekozen burgemeester maar vond die toch niet in z’n eigen model passen), en beiden geen voorstander van volkssouvereiniteit, maar juist gericht op samenhangende wetgeving die vriendjespolitiek (nepotisme) tegen moet gaan.